| Sigorta hakemliği sınavında Borçlar Hukuku 5 soruyla temsil edilir. Kapsam, Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik ile net biçimde sınırlandırılmıştır: sınavda yalnızca Türk Borçlar Kanunu’nun Genel Hükümler kısmı sorulur. Satım, kira, vekâlet gibi özel borç ilişkileri sınav kapsamı dışındadır.
Bu kapsam, sigorta uyuşmazlıklarının doğrudan kalbine denk gelir. Sigorta sözleşmesi bir borç ilişkisidir; poliçe metni genel işlem koşulu niteliğindedir; hasar ödemesinin ardından açılan rücu davası halefiyete dayanır; zamanaşımı def’i neredeyse her dosyada gündeme gelir. Aşağıdaki anlatım konuları bu pratik bağlantılarla ele alır.
Borç İlişkisinin Kaynakları
Türk Borçlar Kanunu borç ilişkisinin üç kaynağını düzenler: sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme. Sigorta uyuşmazlıklarında üçü de karşımıza çıkar. Sigortalı ile sigortacı arasındaki ilişki sözleşmeden, zarar veren üçüncü kişiye yönelik talep haksız fiilden, yersiz ödenen primin geri istenmesi ise sebepsiz zenginleşmeden doğar.
Sözleşmenin Kurulması
Öneri ve Kabul
Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması açık veya örtülü olabilir. Sözleşmenin kurulması için öneri ve kabulün birbirine uygun olması gerekir.
Süre belirtilmeksizin hazır olmayan bir kişiye yapılan öneri, zamanında ve usulüne uygun olarak gönderilen bir yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar önereni bağlar. Süre belirterek yapılan öneride ise öneren, belirlenen sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlıdır.
Önemli bir ayrım vardır: fiyat listesi gönderilmesi ve tarife yollanması kural olarak öneri sayılmaz; bunlar öneriye davettir. Sigorta uygulamasında teklif formunun hukuki niteliği bu ayrımla değerlendirilir.
Şekil
Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.
Genel İşlem Koşulları
Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu hükümlerin aynı olması, sözleşmelerin ad ve metin olarak farklı olması niteliğini değiştirmez.
Sigorta poliçeleri tipik genel işlem koşulu örneğidir ve bu nedenle TBK m. 20-25 hakemlik sınavının en verimli alanlarından biridir. Üç temel denetim vardır.
Yürürlük denetimi: karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır. Aksi hâlde bu koşullar yazılmamış sayılır.
Yorum denetimi: genel işlem koşullarında yer alan bir hüküm açık ve anlaşılır değilse veya birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır. Poliçedeki belirsiz teminat hükümlerinin sigortalı lehine yorumlanmasının dayanağı budur.
İçerik denetimi: dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte genel işlem koşulları geçersizdir. Ayrıca düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine hüküm değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır.
Yazılmamış sayılan koşullar dışındaki hükümler geçerliliğini korur. Bu durumda düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez.
İrade Bozuklukları
Yanılma
Sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf, sözleşme ile bağlı olmaz. Esaslı yanılma hâlleri kanunda sayılmıştır: sözleşmenin niteliğinde, konusunda, karşı tarafın kimliğinde veya sözleşmenin esaslı sayılabilecek nitelikte olan bir noktada yanılma. Saik yanılması kural olarak esaslı değildir; ancak yanılanın bu saiki sözleşmenin temeli sayması ve bunun iş ilişkilerinde geçerli dürüstlük kurallarına uygun olması hâlinde esaslı sayılır.
Aldatma
Taraflardan biri diğerinin aldatması sonucu bir sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir. Üçüncü kişinin aldatması hâlinde ise sözleşme ancak diğer tarafın aldatmayı bildiği veya bilmesi gerektiği durumda iptal edilebilir.
Korkutma
Taraflardan biri diğerinin veya üçüncü bir kişinin korkutması sonucu sözleşme yapmışsa, sözleşmeyle bağlı değildir. Korkutmanın varlığı için ağır ve derhal gerçekleşecek bir tehlikenin bulunması ve bunun kişinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelmiş olması gerekir.
İptal Süresi
Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse, sözleşmeyi onamış sayılır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir.
Temsil
Yetkili bir temsilci tarafından bir başkası adına ve hesabına yapılan hukuki işlemin sonuçları doğrudan doğruya temsil olunanı bağlar. Temsil yetkisi verilirken bu yetkinin kapsamı belirlenmemişse, yetkinin kapsamı işin niteliğine göre belirlenir.
Yetkisiz temsil hâlinde, temsil olunan işleme icazet vermezse işlem onu bağlamaz. Bu durumda karşı taraf, yetkisiz temsilciden zararının giderilmesini isteyebilir. Sigorta acentesinin yetki sınırları bu hükümler çerçevesinde değerlendirilir.
Haksız Fiil Sorumluluğu
Kusur Sorumluluğu
Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Kusur sorumluluğunun dört koşulu vardır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve illiyet bağı. Bu dördü birlikte gerçekleşmedikçe sorumluluk doğmaz.
Kusursuz Sorumluluk Hâlleri
Kanun bazı durumlarda kusur aranmaksızın sorumluluk öngörür. Adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; ancak gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulabilir.
Bir hayvanın bakımını ve yönetimini üstlenen kişi, hayvanın verdiği zararı ödemekle yükümlüdür. Bir binanın veya diğer yapı eserinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür; yapı malikinin sorumluluğu kurtuluş kanıtı getirilemeyen ağırlaştırılmış bir sorumluluktur.
Önemli işletmelerin faaliyetinden doğan zararlardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur; bu tehlike sorumluluğudur ve kusur aranmaz.
Tazminatın Belirlenmesi
Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Buna müterafik kusur denir ve sigorta uyuşmazlıklarında sık uygulanır.
Müteselsil Sorumluluk
Birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu oldukları takdirde, haklarında müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümler uygulanır. Zarar gören, sorumlulardan herhangi birine tamamı için başvurabilir. Ödemede bulunan, diğerlerine rücu edebilir.
Haksız Fiilde Zamanaşımı
Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Bu son kural trafik kazalarından doğan rücu davalarında sıklıkla gündeme gelir.
Sebepsiz Zenginleşme
Haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Geri verme istemi, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Borcun İfası ve İfa Edilmemesi
Temerrüt
Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bildirimde bulunmak suretiyle bu günü belirlemişse, sadece bu günün geçmesiyle borçlu temerrüde düşer; ayrıca ihtara gerek yoktur.
Temerrüde düşen borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe gecikmeden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. Para borçlarında alacaklı ayrıca temerrüt faizi isteyebilir.
Alacaklının Halefiyeti
Borcu ödeyen kişi, bazı hâllerde alacaklının haklarına halef olur. Sigorta hukuku bakımından bu kavram merkezidir: tazminatı ödeyen sigortacı, ödediği tutarla sınırlı olarak sigortalının zarar verene karşı sahip olduğu haklara halef olur ve rücu davasını bu sıfatla açar.
Zamanaşımı
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Beş yıllık zamanaşımına tabi alacaklar kanunda ayrıca sayılmıştır.
Zamanaşımı sözleşmeyle değiştirilemez; taraflar zamanaşımı sürelerini uzatamaz veya kısaltamaz. Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. Zamanaşımı def’idir, itiraz değildir. Bu ayrım sınavda doğrudan sorulabilir.
Borçlunun borcu ikrar etmesi ve alacaklının dava açması gibi hâllerde zamanaşımı kesilir; kesilmeyle birlikte yeni bir süre işlemeye başlar.
Sınava Hazırlık Notu
Bu konudan gelen beş soru genellikle şu başlıklarda yoğunlaşır: genel işlem koşullarında yürürlük, yorum ve içerik denetimi; irade bozukluklarının ayrımı ve bir yıllık hak düşürücü süre; kusur sorumluluğunun dört koşulu; kusursuz sorumluluk hâllerinden hangisinde kurtuluş kanıtı getirilebildiği; haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede iki yıl ile on yıllık sürelerin işleyişi.
Süreler bu konunun en çok karıştırılan kısmıdır. Haksız fiilde iki ve on yıl, sebepsiz zenginleşmede iki ve on yıl, irade bozukluğunda bir yıllık hak düşürücü süre, genel zamanaşımında on yıl. Bu dört kalemi birbirine karıştırmamak, tek başına birkaç net kazandırabilir. |
