| Sigorta hakemliği sınavında Medeni Usul Hukuku 10 soruyla temsil edilir ve tek başına sınavın beşte birini oluşturur. Diğer hukuk konularından farklı olarak bu başlıkta yönetmelikte parantez içi bir sınırlama yoktur; Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tamamı kapsamdadır.
Bu ağırlık tesadüf değildir. Sigorta hakemi, bir uyuşmazlığı inceleyip karara bağlayan kişidir; yaptığı iş özü itibarıyla yargılamadır. Hakemler hakkında Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun hâkimin yasaklılığına ve reddine ilişkin hükümleri doğrudan uygulanır. Bilirkişiye başvurma, delil değerlendirmesi ve karar yazımı da aynı usul mantığıyla yürür. Aşağıdaki anlatım konuları bu pratik bağlantılarla ele alır.
Görev ve Yetki
Görev
Görev kuralları kamu düzenindendir ve taraflarca değiştirilemez. Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir. Göreve ilişkin kurallar bir dava şartıdır; mahkeme görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden inceler.
Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir. Sulh hukuk mahkemesinin görevleri kanunda tek tek sayılmıştır.
Yetki
Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir. Haksız fiilden doğan davalarda ise fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yahut gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Yetki kuralları kural olarak kesin değildir; kesin yetki hâlleri kanunda ayrıca belirtilmiştir. Kesin yetkinin bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Kesin yetki hâlinde ise mahkeme yetkiyi kendiliğinden gözetir.
Dava Şartları ve İlk İtirazlar
Dava Şartları
Dava şartları, davanın esasına girilebilmesi için bulunması gereken koşullardır. Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması, kesin yetki hâllerinde yetkinin bulunması, tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olması, davacının dava takip yetkisine sahip olması, davacının hukuki yararının bulunması, aynı davanın daha önceden açılmamış olması ve kesin hüküm bulunmaması bunlar arasındadır.
Mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Dava şartı noksanlığı tespit edilirse dava usulden reddedilir; ancak eksiklik giderilebilecek nitelikte ise mahkeme süre verir.
İlk İtirazlar
İlk itirazlar kanunda sınırlı sayıda belirtilmiştir: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı, uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı ve iş bölümü itirazı. İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; sonradan ileri sürülemez.
Bu ayrım sınavda en çok karıştırılan noktalardan biridir. Dava şartları her aşamada resen incelenir, ilk itirazlar ise yalnızca cevap dilekçesinde ve taraf talebiyle gündeme gelir.
Taraf ve Dava Ehliyeti
Medeni haklardan yararlanma ehliyetine sahip olan taraf ehliyetine de sahiptir. Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olan dava ehliyetine de sahiptir. Yani taraf ehliyeti hak ehliyetine, dava ehliyeti fiil ehliyetine karşılık gelir.
Sıfat ise farklı bir kavramdır. Dava konusu hak üzerinde talepte bulunma yetkisine aktif husumet, kendisine karşı talepte bulunulabilme durumuna pasif husumet denir. Sıfat bir dava şartı değil, esasa ilişkin bir meseledir; sıfat yokluğu davanın esastan reddi sonucunu doğurur.
Dava Türleri
Talep sonucuna göre davalar eda davası, tespit davası ve inşai dava olarak üçe ayrılır. Eda davasında bir şeyin verilmesi veya yapılması istenir. Tespit davasında bir hukuki ilişkinin var olup olmadığının belirlenmesi talep edilir. İnşai davada ise yeni bir hukuki durum yaratılması istenir.
Belirsiz Alacak Davası
Davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını yahut değerini tam ve kesin olarak belirleyebilmesi kendisinden beklenemeyecek olan veya bunun imkânsız olduğu hâllerde alacaklı, hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirtmek suretiyle belirsiz alacak davası açabilir. Karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucu alacağın miktarı tam olarak belirlenebilir hâle geldiğinde talep artırılabilir.
Bu dava türü sigorta uyuşmazlıklarında yaygın kullanılır; hasar miktarının ancak bilirkişi incelemesiyle netleşeceği durumlarda başvurulur.
Kısmi Dava
Talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda, sadece bir kısmı da dava yoluyla ileri sürülebilir. Talep konusunun miktarı taraflar arasında tartışmasız veya açıkça belirli ise kısmi dava açılamaz.
İspat ve Deliller
İspat Yükü
İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır.
Herkesçe bilinen vakıalarla ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz ve ispatı gerekmez.
Kesin Deliller
Kesin deliller senet, kesin hüküm ve yeminden oluşur. Hâkim kesin delillerle bağlıdır; takdir yetkisi yoktur. Bir vakıa kesin delille ispatlanmışsa hâkim aksine karar veremez.
Senetle ispat zorunluluğu vardır: bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemlerin, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri kanunda belirlenen sınırı aşıyorsa senetle ispat olunması gerekir. Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak nitelikte bulunan hukuki işlemler de bu miktardan az olsa dahi tanıkla ispat olunamaz.
Senetle ispat kuralının istisnaları vardır. Delil başlangıcı bulunması hâlinde tanık dinlenebilir. Ayrıca altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemlerde, senede bağlanmasında imkânsızlık bulunan hâllerde ve hukuki işlemlerde irade bozukluğu ile aşırı yararlanma iddialarında tanık dinlenmesi mümkündür.
Takdiri Deliller
Takdiri deliller tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşüdür. Hâkim bunları serbestçe değerlendirir; delillerin değerlendirilmesinde vicdani kanaatine göre karar verir ve bu kanaatin gerekçesini kararında gösterir.
Bilirkişi
Mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir. Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz.
Bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz. Hâkim raporu serbestçe değerlendirir ve gerekli görürse ek rapor veya yeni bir bilirkişi incelemesi isteyebilir. Bu kural sigorta tahkiminde de aynen geçerlidir; hakem bilirkişi raporuna katılmak zorunda değildir ancak katılmama gerekçesini kararında göstermelidir.
Bilirkişiler hakkında da hâkimin yasaklılığı ve reddine ilişkin kurallar uygulanır.
Yargılama Usulleri
Yazılı yargılama usulü genel usuldür ve dilekçeler teatisi dört dilekçeden oluşur: dava dilekçesi, cevap dilekçesi, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi. Basit yargılama usulünde ise yalnızca dava dilekçesi ve cevap dilekçesi verilir; cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilemez.
Yargılama aşamaları şöyledir: dilekçeler teatisi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm. Ön inceleme aşamasında dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık konuları tespit edilir, taraflar sulhe teşvik edilir ve delillerin toplanması için işlemler yapılır.
Iddia ve Savunmanın Genişletilmesi Yasağı
Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ile serbestçe iddia veya savunmalarını genişletebilir yahut değiştirebilir. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise karşı tarafın açık muvafakati olmadan iddia veya savunma genişletilemez yahut değiştirilemez. Islah ve karşı tarafın açık muvafakati bu yasağın istisnasıdır.
Kanun Yolları
İlk derece mahkemelerinden verilen nihai kararlar ile ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi ve bu taleplerin kabulü hâlinde itiraz üzerine verilecek kararlara karşı istinaf yoluna başvurulabilir. İstinaf, kararın taraflara tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır. Malvarlığına ilişkin davalarda kanunda belirlenen parasal sınırın altında kalan kararlar kesindir.
Bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı temyiz yoluna başvurulur. Temyiz süresi de kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. Temyiz incelemesi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır; maddi vakıa incelemesi yapılmaz.
Geçici Hukuki Korumalar
Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir.
Delil tespiti ise ileride açılacak veya açılmış olan bir davayla ilgili delillerin durumunun belirlenmesi amacıyla istenir. Sigorta uyuşmazlıklarında hasarın kaybolmadan tespit ettirilmesi bakımından sık başvurulan bir yoldur.
Tahkim
Hukuk Muhakemeleri Kanunu tahkimi ayrı bir kısımda düzenler. Tahkim, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan uyuşmazlıklar bakımından mümkündür. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.
Tahkim anlaşması yazılı şekilde yapılır. Hakem kararlarına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; iptal sebepleri kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır ve esasa ilişkin bir denetim yapılmaz.
Sigorta tahkimi ise 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu ve Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik ile kurulmuş özel bir sistemdir; Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkim hükümlerinden ayrılan yönleri vardır. Ancak hakemlerin yasaklılığı ve reddi bakımından Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri sigorta hakemleri hakkında da uygulanır.
Sınava Hazırlık Notu
Bu konudan gelen on soru genellikle şu başlıklarda yoğunlaşır: dava şartları ile ilk itirazların ayrımı, kesin delil ve takdiri delil ayrımı, senetle ispat zorunluluğu ve istisnaları, bilirkişiye başvurma koşulları ve raporun bağlayıcılığı, belirsiz alacak davası ile kısmi dava farkı, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı, istinaf ve temyiz süreleri.
En çok karıştırılan iki nokta şudur: dava şartları resen incelenir ve her aşamada ileri sürülebilir, ilk itirazlar ise yalnızca cevap dilekçesinde ileri sürülebilir. İkincisi, bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz; hâkim raporu serbestçe değerlendirir. Bu iki kural neredeyse her sınavda bir biçimde karşımıza çıkar. |
