Finansal Piyasalar

Para Piyasası ve Sermaye Piyasası Ayrımı

Finansal piyasalar, vade yapısına göre iki ana kategoriye ayrılır. Para Piyasası, vadesi 1 yıldan kısa olan finansal varlıkların işlem gördüğü piyasalardır. Para piyasasının temel araçları; Hazine Bonoları, Finansman Bonoları, Mevduat Sertifikaları, Repo/Ters Repo ve Bankalararası Para Piyasası kredileridir. Para piyasası, işletmelerin kısa vadeli likidite ihtiyaçlarını karşılar ve işletme sermayesi finansmanında kullanılır. Sermaye Piyasası ise vadesi 1 yıldan uzun olan finansal varlıkların işlem gördüğü piyasalardır. Sermaye piyasasının temel araçları; Pay Senetleri, Tahviller, Kira Sertifikaları ve uzun vadeli borçlanma senetleridir. Sermaye piyasası, şirketlerin sabit varlık yatırımlarını (bina, makine, teçhizat) finanse etmek için kullandığı uzun vadeli kaynak piyasasıdır.

Borsa İstanbul Pay Piyasası ve Pazarlar

Borsa İstanbul A.Ş. (BIST), Türkiye’nin tek organize borsasıdır ve çeşitli piyasalar altında yapılandırılmıştır. Pay Piyasası, hisse senetlerinin işlem gördüğü piyasadır ve farklı pazarlara ayrılmıştır. Yıldız Pazar, en yüksek standartlara sahip, halka açıklık oranı ve işlem hacmi yüksek şirketlerin işlem gördüğü prestijli pazardır. Ana Pazar, yıldız pazarı kriterlerini karşılayamayan ancak belirli büyüklük ve likiditeye sahip şirketlerin yer aldığı pazardır. Gelişen İşletmeler Pazarı, daha küçük ve büyüme potansiyeli yüksek şirketlerin halka açılabildiği pazardır. Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı (NYİP), sadece nitelikli yatırımcıların işlem yapabildiği, likidite düşük veya küçük şirketlerin yer aldığı pazardır. Yakın İzleme Pazarı, finansal veya operasyonel sorunlar yaşayan şirketlerin geçici olarak taşındığı özel gözetim altındaki pazardır.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası (BAP)

Borçlanma Araçları Piyasası (BAP), tahvil, bono ve kira sertifikası gibi borçlanma senetlerinin işlem gördüğü piyasadır. Kesin Alım-Satım Pazarı, borçlanma araçlarının kalıcı olarak el değiştirdiği spot işlemlerin yapıldığı pazardır. Repo-Ters Repo Pazarı, borçlanma araçlarının belirli bir vadede geri alım/satım taahhüdü ile işlem gördüğü pazardır. Repo (Geri Alım Anlaşması), bir menkul kıymetin satılarak belirli bir tarihte önceden belirlenen fiyattan geri alınması işlemidir. Ters Repo, repo işleminin karşı tarafından bakıldığında menkul kıymeti satın alıp belirli tarihte geri satma işlemidir. Ödünç İşlemleri Pazarı, menkul kıymetlerin belirli bir süre için ödünç verilmesi işlemlerinin yapıldığı pazardır. Nitelikli Yatırımcı Borçlanma Araçları Pazarı, sadece nitelikli yatırımcıların işlem yapabildiği özel pazardır.

T.C. Merkez Bankası Piyasaları

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), para politikasını uygulamak için çeşitli piyasalar işletir. Açık Piyasa İşlemleri (APİ), TCMB’nin piyasadan Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) alıp satarak para arzını düzenlediği işlemlerdir. APİ’nin temel araçları; Kesin Alım-Satım, Repo ve Ters Repo’dur. TCMB Para Piyasası, bankaların kısa vadeli likidite ihtiyaçlarını karşılamak için TCMB ile işlem yaptıkları piyasadır. Bankalararası Para Piyasası, bankaların birbirleriyle nakit fazlalarını veya açıklarını dengeledikleri tezgah üstü piyasadır. TCMB Döviz Piyasası, TCMB’nin döviz kurlarını etkilemek için döviz alım-satımı yaptığı piyasadır. Döviz müdahaleleri ile TCMB, TL’nin değerini kontrol altında tutmaya çalışır.

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)

VİOP, Türkiye’nin organize türev ürünler piyasasıdır ve 2013 yılında İzmir’de kurulmuştur. Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures), belirli bir varlığı gelecekte önceden belirlenen fiyattan alma veya satma zorunluluğu getiren standart sözleşmelerdir. VİOP’ta işlem gören vadeli işlem sözleşmeleri; BIST 30 Endeks Vadeli İşlem, Döviz Vadeli İşlem (USD/TRY, EUR/TRY), Emtia Vadeli İşlem (Altın), Tek Hisse Vadeli İşlem sözleşmeleridir. Opsiyon Sözleşmeleri, alıcısına belirli bir varlığı gelecekte önceden belirlenen fiyattan alma veya satma hakkı veren (yükümlülük getirmeyen) sözleşmelerdir. Alım Opsiyonu (Call Option), dayanak varlığı alma hakkı verir. Satım Opsiyonu (Put Option), dayanak varlığı satma hakkı verir. Opsiyon Primi, alıcının satıcıya bu hak karşılığında ödediği bedeldir.

Teminat Sistemi ve Takas İşlemleri (VİOP)

VİOP’ta işlem yapabilmek için teminat yatırılması zorunludur. İlk Teminat (Initial Margin), pozisyon açılırken yatırılan minimum teminat tutarıdır. Sürdürme Teminatı (Maintenance Margin), pozisyonun devam edebilmesi için hesapta bulunması gereken asgari teminat seviyesidir. Değişim Teminatı (Variation Margin), günlük fiyat değişimlerine göre hesaplanan ek teminat talebidir. Teminat Çağrısı (Margin Call), hesaptaki teminatın sürdürme teminatının altına düşmesi durumunda yapılan ek teminat talebidir. Günlük Mahsuplaşma (Daily Settlement), her gün sonunda pozisyonların piyasa fiyatı üzerinden değerlenerek kar/zarar hesaplarının güncellenmesidir. Fiziki Teslimat, vade sonunda bazı sözleşmelerde dayanak varlığın teslim edilmesidir. Nakit Uzlaşma, vade sonunda fiziki teslimat yerine nakit farkın ödenmesidir (endeks sözleşmelerinde).

Takasbank Para Piyasaları

Takasbank, organize para piyasalarını işleterek bankalar ve aracı kurumlar arası işlemlere aracılık eder. Bankalararası Repo-Ters Repo Piyasası, Takasbank aracılığıyla bankaların birbirleriyle repo işlemi yaptıkları piyasadır. Repo vadesi en fazla 91 gün olabilir. Ödünç Pay Piyasası (ÖPP), pay senetlerinin belirli bir süre için ödünç verildiği Takasbank piyasasıdır. Açığa satış yapmak isteyen yatırımcılar bu piyasadan pay ödünç alabilirler. Swap Piyasası, tarafların farklı para birimleri veya faiz oranları arasında değişim yaptıkları piyasadır. Döviz Swap, iki farklı para biriminin değişimi işlemidir. Faiz Swap, sabit faizli yükümlülüğün değişken faizli yükümlülükle değiştirilmesidir.

Tezgah Üstü Piyasalar ve Diğer Finansal Piyasalar

Organize borsalar dışında gerçekleşen işlemlere Tezgah Üstü Piyasa (OTC – Over The Counter) denir. Bankalararası Döviz Piyasası, bankaların aralarında döviz alım-satımı yaptıkları tezgah üstü piyasadır. Serbest Döviz Piyasası, döviz büroları ve bankaların perakende müşterilere döviz sattığı piyasadır. Kapalıçarşı Efektif Piyasası, fiziki dövizin (efektif) alınıp satıldığı geleneksel piyasadır. Serbest Altın Piyasası, fiziki altının tezgah üstü işlem gördüğü piyasadır. Forward (Vadeli Döviz) Piyasası, gelecekte belirli bir tarihte döviz alım-satımı için bugünden fiyat kilitleme işlemlerinin yapıldığı tezgah üstü piyasadır. Forward sözleşmeleri standardize değildir ve taraflar arasında özel olarak düzenlenir.

Neden Bu Bölüme Odaklanmalısınız?

• Pazar Yapısı: BIST’in farklı pazarlarını (Yıldız, Ana, GİP, NYİP) ve her birinin özelliklerini öğrenirsiniz.
• İşlem Mekanizmaları: Emir türleri, işlem saatleri, fiyat tespit yöntemleri gibi pratik konuları kavrayacaksınız.
• TCMB ve Para Politikası: Merkez Bankası piyasaları ve açık piyasa işlemleri sınavda sık sorulur.
• VİOP ve Türev Piyasalar: Vadeli işlem ve opsiyon piyasası özellikle Türev Araçlar lisansı için kritiktir.
• Yüksek Soru Ağırlığı: Bu modülden Düzey 2 ve 3 sınavlarında yoğun soru gelir.

Lolonolo olarak, 2026 BIST düzenlemelerine göre en güncel piyasa kurallarını ve işlem mekanizmalarını sizler için derledik.

1. Borsa İstanbul Pay Piyasası Pazarları

Her pazarın kriterlerini ve özelliklerini bilmelisiniz:

• Yıldız Pazar: En yüksek standartlar, yüksek halka açıklık ve işlem hacmi
• Ana Pazar: Yıldız kriterlerini karşılayamayan orta-büyük şirketler
• Gelişen İşletmeler Pazarı (GİP): Küçük ve büyüme potansiyeli yüksek şirketler
• Nitelikli Yatırımcı İşlem Pazarı (NYİP): Sadece nitelikli yatırımcılara açık
• Yakın İzleme Pazarı: Sorunlu şirketlerin özel gözetim altında tutulduğu pazar

2. Para Piyasası vs Sermaye Piyasası

Temel ayrımı net bilmelisiniz:

• Para Piyasası: Vade 1 yıldan kısa, kısa vadeli likidite ihtiyacı, işletme sermayesi
• Sermaye Piyasası: Vade 1 yıldan uzun, sabit varlık yatırımları, uzun vadeli finansman
• Para Piyasası Araçları: Hazine bonosu, finansman bonosu, repo, mevduat sertifikası
• Sermaye Piyasası Araçları: Pay senedi, tahvil, kira sertifikası

3. TCMB Piyasaları ve Araçları

Merkez Bankası’nın para politikası araçlarını ezberleyin:

• Açık Piyasa İşlemleri (APİ): DİBS alım-satımı, repo/ters repo
• TCMB Para Piyasası: Bankaların TCMB ile kısa vadeli işlemleri
• Bankalararası Para Piyasası: Bankaların kendi aralarında nakit dengeleme
• Döviz Müdahaleleri: TL’nin değerini etkilemek için döviz alım-satımı

4. VİOP İşlem Mekanizmaları

• Vadeli İşlem (Futures): Alma/satma zorunluluğu var
• Opsiyon: Alma/satma hakkı var, yükümlülük yok
• İlk Teminat: Pozisyon açarken yatırılan teminat
• Sürdürme Teminatı: Pozisyon için minimum teminat seviyesi
• Teminat Çağrısı (Margin Call): Teminat yetersiz olunca ek talep
• Günlük Mahsuplaşma: Her gün kar/zarar hesaplanır

5. Repo İşlemleri

• Repo: Menkul kıymeti sat, belirli tarihte geri al
• Ters Repo: Menkul kıymeti al, belirli tarihte geri sat
• Maksimum Vade: 91 gün (Takasbank repo piyasasında)
• Resmi Gazete Fiyatları: Repo işlemlerinde kullanılır

1. Borçlanma Araçları Piyasası (BAP) Pazarları

• Kesin Alım-Satım Pazarı: Spot işlemler, kalıcı el değiştirme
• Repo-Ters Repo Pazarı: Geri alım/satım taahhütlü işlemler
• Ödünç İşlemleri Pazarı: Menkul kıymet ödünç verme
• Nitelikli Yatırımcı BAP: Sadece nitelikli yatırımcılara açık

2. Emir Türleri ve İşlem Yöntemleri

• Piyasa Emri: En iyi fiyattan işlem yapma talebi
• Limitli Emir: Belirli fiyat veya daha iyisinden işlem talebi
• Zaman Önceliği: Aynı fiyattaki emirler zaman sırasına göre eşleşir
• Fiyat Önceliği: Alıcılar için yüksek, satıcılar için düşük fiyat önce
• Sürekli Müzayede: Emirler sürekli eşleşir (normal seans)
• Tek Fiyat Müzayedesi: Açılış/kapanışta tek fiyat belirlenir

3. Takasbank Piyasaları

• Bankalararası Repo Piyasası: Bankalar arası repo işlemleri, max 91 gün vade
• Ödünç Pay Piyasası (ÖPP): Pay senetleri ödünç verme, açığa satış için
• Swap Piyasası: Döviz swap ve faiz swap işlemleri

4. Tezgah Üstü (OTC) Piyasalar

• Bankalararası Döviz Piyasası: Bankalar arası döviz ticareti
• Serbest Döviz Piyasası: Perakende döviz alım-satımı
• Kapalıçarşı Efektif Piyasası: Fiziki döviz ticareti
• Serbest Altın Piyasası: Fiziki altın ticareti
• Forward Piyasası: Standart olmayan, özelleştirilmiş vadeli sözleşmeler

5. VİOP Sözleşme Türleri

• BIST 30 Endeks Vadeli İşlem: En likit sözleşme
• Döviz Vadeli İşlem: USD/TRY, EUR/TRY
• Altın Vadeli İşlem: Emtia türev ürünü
• Tek Hisse Vadeli İşlem: Bireysel hisselere dayalı
• Fiziki Teslimat: Bazı sözleşmelerde vade sonunda dayanak varlık teslimi
• Nakit Uzlaşma: Endeks sözleşmelerinde nakit fark ödemesi