Sermaye Piyasası Araçları

Sermaye ve Borçlanma Araçları: Pay ve Tahvil Ayrımı

Finansal sistemde fon talep eden anonim ortaklıklar, özkaynak veya yabancı kaynak temini için farklı araçlar ihraç ederler. Pay (Hisse Senedi), bir şirketin sermayesine katılımı temsil eden, sahibine hem mali (temettü, rüçhan hakkı) hem de idari (oy hakkı, genel kurula katılım) yetkiler veren bir menkul kıymettir. Hissedar şirketin ortağıdır. Buna karşılık, vadesi 1 yıl veya daha uzun olan ve yatırımcıyı şirketin ortağı değil, alacaklısı yapan araca Tahvil denir. Vadesi 1 yıldan kısa olanlar ise (hazine tarafından çıkarılırsa) Hazine Bonosu olarak adlandırılır. İskontolu tahvillerde yatırımcının kazancı, alış fiyatı ile vade sonundaki nominal değer arasındaki pozitif farktır.

Faizsiz Finansman ve Türev Araçlar

Modern piyasalarda klasik araçların dışında özel yapılar da mevcuttur. Faizsiz finansman ilkelerine göre ihraç edilen ve bir varlığın mülkiyetine dayalı olan araçlara Kira Sertifikası (Sukuk) denir. Bu ihraçlar için mutlaka Varlık Kiralama Şirketi (VKŞ) adı verilen özel amaçlı yapılar kurulmalıdır. Yatırımcıya belirli bir tarihte alım veya satım hakkı veren ancak yükümlülük getirmeyen kıymetleştirilmiş opsiyonlara ise Varant adı verilir. Varantların duyarlılığını ölçen parametrelerden Delta, dayanak varlık fiyatına olan hassasiyeti; Theta ise vadeye yaklaştıkça yaşanan zaman erimesini ifade eder.

Kolektif Yatırım Kuruluşları: Yatırım Fonları

Bireysel birikimlerin profesyonel ekiplerce yönetildiği, inançlı mülkiyet esasına dayalı yapılara Yatırım Fonu denir. Fon mal varlığı, kurucunun mal varlığından tamamen ayrıdır ve kamu alacakları için dahi haczedilemez. Fonların birim pay fiyatı her iş günü sonunda anlık piyasa verileriyle hesaplanır. Katılma payları borsada tıpkı bir hisse senedi gibi işlem gören fonlara Borsa Yatırım Fonu (BYF), portföyünün %80’i sürekli hisse senedinde olanlara ise Hisse Senedi Yoğun Fon denir. İnşaat riski alamayan ve gayrimenkul geliştirme yapamayan fon türü ise Gayrimenkul Yatırım Fonlarıdır (GYF).

Ortaklık Hakları ve Piyasa Yapısı

Pay sahiplerinin en kritik haklarından biri, sermaye artırımlarında payının azalmasını önleyen Rüçhan Hakkıdır ve kullanım süresi en az 15 gün olmalıdır. Şirketler iç kaynaklarını sermayeye eklediğinde ortaklara bedelsiz pay verilir. Temettü dağıtımına nihai olarak Genel Kurul karar verir ve bu süreç şirketin kâr dağıtım politikasına bağlıdır. Araçların ilk kez ihraç edildiği yer Birincil Piyasa iken, yatırımcıların kendi aralarında alım satım yaptığı mecra İkincil Piyasadır. Döviz cinsinden uluslararası piyasalarda ihraç edilen uzun vadeli borçlanma senetleri ise Eurobond olarak tanımlanır.

Sermaye ve Borçlanma Araçları: Pay ve Tahvil Ayrımı

Finansal sistemde fon talep eden anonim ortaklıklar, özkaynak veya yabancı kaynak temini için farklı araçlar ihraç ederler. Pay (Hisse Senedi), bir şirketin sermayesine katılımı temsil eden, sahibine hem mali (temettü, rüçhan hakkı) hem de idari (oy hakkı, genel kurula katılım) yetkiler veren bir menkul kıymettir. Hissedar şirketin ortağıdır. Buna karşılık, vadesi 1 yıl veya daha uzun olan ve yatırımcıyı şirketin ortağı değil, alacaklısı yapan araca Tahvil denir. Vadesi 1 yıldan kısa olanlar ise (hazine tarafından çıkarılırsa) Hazine Bonosu olarak adlandırılır. İskontolu tahvillerde yatırımcının kazancı, alış fiyatı ile vade sonundaki nominal değer arasındaki pozitif farktır.

Faizsiz Finansman ve Türev Araçlar

Modern piyasalarda klasik araçların dışında özel yapılar da mevcuttur. Faizsiz finansman ilkelerine göre ihraç edilen ve bir varlığın mülkiyetine dayalı olan araçlara Kira Sertifikası (Sukuk) denir. Bu ihraçlar için mutlaka Varlık Kiralama Şirketi (VKŞ) adı verilen özel amaçlı yapılar kurulmalıdır. Yatırımcıya belirli bir tarihte alım veya satım hakkı veren ancak yükümlülük getirmeyen kıymetleştirilmiş opsiyonlara ise Varant adı verilir. Varantların duyarlılığını ölçen parametrelerden Delta, dayanak varlık fiyatına olan hassasiyeti; Theta ise vadeye yaklaştıkça yaşanan zaman erimesini ifade eder.

Kolektif Yatırım Kuruluşları: Yatırım Fonları

Bireysel birikimlerin profesyonel ekiplerce yönetildiği, inançlı mülkiyet esasına dayalı yapılara Yatırım Fonu denir. Fon mal varlığı, kurucunun mal varlığından tamamen ayrıdır ve kamu alacakları için dahi haczedilemez. Fonların birim pay fiyatı her iş günü sonunda anlık piyasa verileriyle hesaplanır. Katılma payları borsada tıpkı bir hisse senedi gibi işlem gören fonlara Borsa Yatırım Fonu (BYF), portföyünün %80’i sürekli hisse senedinde olanlara ise Hisse Senedi Yoğun Fon denir. İnşaat riski alamayan ve gayrimenkul geliştirme yapamayan fon türü ise Gayrimenkul Yatırım Fonlarıdır (GYF).

Ortaklık Hakları ve Piyasa Yapısı

Pay sahiplerinin en kritik haklarından biri, sermaye artırımlarında payının azalmasını önleyen Rüçhan Hakkıdır ve kullanım süresi en az 15 gün olmalıdır. Şirketler iç kaynaklarını sermayeye eklediğinde ortaklara bedelsiz pay verilir. Temettü dağıtımına nihai olarak Genel Kurul karar verir ve bu süreç şirketin kâr dağıtım politikasına bağlıdır. Araçların ilk kez ihraç edildiği yer Birincil Piyasa iken, yatırımcıların kendi aralarında alım satım yaptığı mecra İkincil Piyasadır. Döviz cinsinden uluslararası piyasalarda ihraç edilen uzun vadeli borçlanma senetleri ise Eurobond olarak tanımlanır.

Neden Bu Bölüme Odaklanmalısınız?

• Geniş Kapsam: Hem hisse senedi hem de borçlanma araçlarını kapsadığı için soru yelpazesi geniştir.
• Sıralama Soruları: Getiri ve risk bazlı araç karşılaştırmaları sınavın favori soru tipleridir.
• Piyasa Mantığı: Birincil ve ikincil piyasa işleyişini anlamak diğer modülleri de kolaylaştırır.

Lolonolo olarak, 2026 sınav takvimine uygun en taze soru kalıplarını sizler için derliyoruz.

1. Paylar (Hisse Senetleri)

Şirket sermayesine ortaklığı temsil eder. Sınavda özellikle şu haklara dikkat:

• Yönetime Katılma ve Oy Hakkı: Pay sahibinin temel ortaklık hakkıdır.
• Kâr Payı (Temettü) Hakkı: Şirket kârından pay alma hakkıdır.
• Rüçhan Hakkı: Yeni pay alma imtiyazıdır.

2. Borçlanma Araçları (Tahvil ve Bono)

Şirketin veya devletin borç aldığını gösteren belgelerdir.

• Tahvil: 1 yıldan uzun vadeli borçlanma aracıdır.
• Finansman Bonosu: 1 yıldan kısa (genelde 30-360 gün) vadeli araçtır.
• Hazine Bonosu: Devlet tarafından çıkarılan kısa vadeli borçlanma aracıdır.

3. Yatırım Fonları ve Varantlar

Son yıllarda sınavda ağırlığı artan konulardır. Fonların türleri (Borsa yatırım fonu, Gayrimenkul fonu vb.) ve Varantların kaldıraç etkisini iyi bilmek gerekir.

1. Kira Sertifikaları (Sukuk)

Faizsiz finans prensiplerine göre çıkarılan, bir varlığa veya hizmete ortaklığı temsil eden sertifikalardır. Sınavda “Sahipliğe dayalı”, “Yönetim sözleşmesine dayalı” gibi türleri sorulabilir.

2. Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler (VDMK)

Bankaların veya finansman şirketlerinin alacaklarını (konut kredisi, taşıt kredisi vb.) nakde çevirmek için çıkardıkları araçlardır.

3. Varantlar ve Sertifikalar

Yatırımcıya belirli bir tarihte, belirli bir fiyattan alma veya satma hakkı veren (ama yükümlülük getirmeyen) sermaye piyasası araçlarıdır. “Alım varantı” (Call) ve “Satım varantı” (Put) kavramlarını karıştırmayın.

4. Birincil ve İkincil Piyasalar

• Birincil Piyasa: Araçların ilk kez ihraç edildiği ve paranın doğrudan ihraççıya gittiği piyasadır.
• İkincil Piyasa: Daha önce ihraç edilmiş araçların yatırımcılar arasında el değiştirdiği (Borsa İstanbul gibi) piyasadır.